Нарадзілася Ніна-Яніна-Жанін 90 гадоў таму ў Францыі і пражыла там першыя 10 гадоў жыцця, захаваўшы невытлумачальную ўнутраную французскасць ва ўсім: голасе, паставе, звычках, рухах. Яны праглядваюць скрозь самаробны ваўняны світар і хатнюю хустку, свецяцца ў палінялых вачах і чуюцца ў звычайнай вясковай – і ўсё ж трошкі не такой, як ва ўсіх, – гаворцы. 

Жыццё гэтай жанчыны – зрэз гісторыі, прычым не толькі раённай, але сусветнай. Зрэшты, не зрэз – рана: рваная, крывавая, балючая, незагойная. Слухаеш яе і дзіву даешся: як яна ўсё гэта перажыла – і захавала дабрыню душы, любоў да людзей, веру ў Бога і Яго найвялікшую справядлівасць.
Зрэшты, мяркуйце самі. Я не змагу перадаць яе інтанацыю, дрыготкасць і слёзы ў голасе, але, спадзяюся, вы пачуеце і адчуеце гэта ў яе мове, якую я пастаралася перадаць блізкай да арыгіналу.  

«Недалёка ад Ла-Манша»

– Тата ў 30-я гады быў вы­ехаўшы ў Францыю на заробкі. Сям’я вялікая была, шэсць чалавек. Ён старэйшы. Хата згарэла. Мусіў паехаць. Ён і яшчэ адзін хлопец з нашай вёскі, праз хату ад нас жыў. 

Адразу працавалі на гаспадара. Каб хоць зачапіцца. Грошай трохі зарабіў. Прыехаў назад, ажаніўся. Мама на адзінасця гадоў старэй за яго. Але любіў яе моцна. Працавітая яна была, гарушчая. Хораша яны жылі. Ніколі не пасварыліся. 

Тата ажаніўся і зноў паехаў у Францыю. Адзін, мама засталася. Трэба ж было дакументы вырабляць, выклік прыслаць. За паўгода мама і жонка таго хлопца да іх паехалі.

Тата ў шахты пайшоў працаваць, там болей грошай плацілі. Цяжка рабіў. Выхадны толькі ў нядзелю. Французы працавалі дзе лягчэй. А ў праходчыкі, дзе цяжэй, – наязджомыя. 

Жылі недалёка ад Ла-Манша, за 30 кіло­метраў. Дзевачка ў бацькоў нара­дзілася ў 1932 годзе. Памерла маленькай. Там і пахавалі. 

А я з 36-га году. Як вайна пачалася, мне 5 гадкоў было. Памятаю, у нядзелю палякі, што там жылі, сабраліся разам на пікнік. Васола! І тут наляцелі самалёты, сталі бамбіць. Гам, слёзы, крык… Пачалося пекла. 

Шахцёраў на вайну не бралі, немцу вугаль трэба быў. Я перш у садзік хадзіла, а ўвосень тата павёў у школу. Там вучоба пачыналася з сёмага класа і да першага. Я добра вучылася, у пяты клас нават не хадзіла, з шостага класа перавялі адразу ў чацвёрты. 

Прывязуць нас у школу, а тут наляцяць самалёты – і ляцём мы ў схроны, пароблены такія былі пад зямлёй, мусіць, яшчэ да вайны. Дзеці, сплаканыя, ператросшыся. Нядоля… І з ядой стала цяжкавата.

Неяк на вакацыях з мамай уцякалі ў схрон. Наляцелі самалёты, абодва выхады разбамбілі. Людзі спрабавалі вылезці, ціскалі адзін аднаго, душыліся. І загінулі многія. Маму прытапталі, чуць адхапілі. Ляжала хворая. Каменданцкі час, няможна пасля шасці выходзіць, вокны занавешаны, святло паліць не дазвалялі.

А я дзіцё, на вуліцу хочацца. Выйшла – а тут немец з багнэтам (штыком. – Н.Р.). І пхнець мне тым багнэтам у жывот. Я закрычала, мама ўчула. Не могучы, паднялася, выйшла. Яна яшчэ з першай вайны панімала трохі па-нямецку.

Сказала яму нешта – і адступіўся. А так быў бы закалоўшы. Як я не здурнела – гэтакія нэрвы перанёсшы ў дзяцінстве.

«І сабаку я ела, і вераб’ёў, і вожыка»

– Кончылася вайна. Ужо было і васола, і добра. Я ў другі клас перайшла.

А тут жа былі мужчыны ўсе пабітыя. Шахты стаяць, Данбас стаіць. 

Саветы з Францыяй дружылі. Сталі адсюль прыязджаць, клікаць дахаты. Расхвалілі, што тут так добра, прама золата будзе з неба капаць. А ўсе ж не бедныя… Тата сямнасця гадоў у Францыі жыў. Усяго меў: і грошай, і матацыкл. І мама ўбраная хадзіла, андуляцыі рабіла, золата мела. Хоць нідзе не працавала.

Забірайце, сказалі, усё, што вы нажылі: і рэчы, і мэблю, і матацыкл.

Мама не хацела ехаць, але тата настояў. На радзіму цягнула… 

Трыста такіх сямей сабралі на параход. Усе са скарбам, з грашыма. Не знаю, чаму няможна было тыя грошы ў банк пакласці, але тата з сабой іх вёз.

І ўсё прапала. У жніўні 1946 года пры­ехалі на Данбас. Панёс ён грошы мяняць, а яму далі некалькі ўкраінскіх карбованцаў за мяшок франкаў. Тата аж прыдурнеўшы быў, рваў валасы на сабе, калі зразумеў, як яго абдурылі.

Пасялялі ў казарме, дзе сядзелі нямецкія палонныя. Вокны вузенькія пад самай столяй. Бабам работы не было. Галадавалі. Шахцёрам давалі па 200 грамаў хлеба на дзень, школьнікам – па 100. На базары нічога не купіць, толькі пыл з-пад млына – усё немцы вывезлі. Мама купіць стакан, вераб’я зловіць, вараткам абалье, абскубе, пылу гэтага ў ваду сыпане, яно шумам падымецца – як цяпер бачу. Але сёрбалі, бо больш не было чаго. І вераб’ёў не было, бо і яны не мелі што есці – надта ж было засушлівае лета. Зямля была пашчапаўшыся. Яна там цяжкая, цягучая. Памятаю, ішла ў школу. Слаба мне ўжо было, спухла ад голаду. Угразла – і стаю, не маю сіл ногі выцягнуць. Ішоў шахцёр, мяне за карак прыўзняў, выцягнуў, паставіў на сухое. 

Мы, дзеці, з нажамі карэнне малачаю выкалупвалі і елі. І сабаку я ела – неяк тата быў злавіўшы. І вожыка. Вожык тлус­ты быў, смачны. 

Такая галадоўка. Адныя мэнкі людзям…

«Варачайся, сынок…»

– Тата, калі ў Францыі працаваў, слаў дахаты грошы, а дзед будаваўся. Ён пісаў: «Варачайся, сынок, я на два канцы хату паставіў. Брат Лёнька ажаніўся, яму адзін канец, другі табе. А лесу колькі! Баравы лес, у Сараках». 

У 1947 годзе тата вырашыў вярнуцца. Ён усё мог рабіць: і хаты будаваць, і габляваць, і боты шыць. Думаў, не прападзе.

А як з Данбасу вырвацца? На дарослы білет можна было ўзяць толькі 50 кілаграмаў багажу, на дзіцячы – 25. Усё пакінулі: і матацыкл, і мэблю. Паехалі. Што лепшае было – залатыя абразікі, каштоўнасці – у невялікі чамаданчык злажылі і мне ў рукі далі. Ехалі да станцыі Піскарышкі, там поезд прыпыняўся на хвілінку. Тата выскачыў на хаду, маму выпхнуў, мне крычыць: скачы. А кандуктар тым часам мне руку падкруціў і вырваў чамаданчык. Цягнік далей пайшоў. Во якое зладзейства было! 

Пакуль мы прыехалі, дзед памёр. Да татавага брата пайшлі жыць. 

Зямлі далі пяць гектараў. А лес пайшоў пад гасударства, усе кароўнікі кругом з гэтага лесу пабудаваны. 

Трэба гаспадарку завадзіць – на вёс­ку ж, дахаты, вярнуўся. Касцюм прадаў – купіў каня. Файны быў конь! Як калхозы зайшлі, на ім не пахалі, толькі начальства ездзіла. Адплакаў тата з-за таго каня. І па ўсёй сваёй  жызні… 

Здароўе яго паехала – што з нэрваў, што з цяжкой працы. Хату сваю так і не пабудаваў. Жылі з братам, а тады купілі на хутары хацінку.

«Убачылі маю французскую мэтрыку – і забралі»

– Троху разжыліся. Дзяўчаты майго пакалення сталі выязджаць на стройкі – хто ў Каралафінск, хто куды, бо цяжка было ў калхозе. Тата ўжо нямоглы быў, але кажа: едзь, дзеткі, і ты. Будзеш, як усе. 

У Свіры быў раён, пайшла я спраўку зрабіць. А там убачылі маю французскую мэтрыку – і забралі. Нібыта я шпіёнка якая. А што без мэтрыкі рабіць? Асталася. Пазней у сельсавеце па дамавой кнізе выбірала спраўку. Напісалі, што завуць мяне Ніна Уладзіміраўна і нарадзіўшыся я ў Жукойнях. А я Жанін! І нарадзілася ў Францыі.

Так я і асталася. Не мела на каго пакінуць бацькоў. Мама старая, тата нямоглы. У калхоз на работу хадзіла. Мама ўдзень тату даглядала, а я праз ноч. Трэба ж і маме аддыхнуць, бо рана ўставаць, цяпліць печ. Дзяржалі, як і ўсе, свіней, кароўку. 

Цяжка было з хлебам. Зраблю праз ты­дзень свэтар людзям, 5 рублёў брала. Еду ў Вільню. Кілю масла саб’ю, за 3 рублі прадам – на білет туды і назад. На 5 рублёў хлеба накупліваю. І батонаў. Батоны былі бялейшыя, даражэйшыя, і чарнейшыя, па 25 капеек. Цёмныя, дзешавейшыя, брала. Напакую цэлы мех. І мяхі ж былі не такія, як цяпер, а здаравенныя. А яшчэ ж у поезд улезці – усе ж у Вільню па хлеб і па муку ехалі. Ну ўлезці-то яшчэ як-небудзь, у Вільні доўга стаяў. А паспрабуй злезці ў Піскарышках – столькі людзей! А тады той мех дахаты цягнуць 7 кілометраў. Коней не надта давалі ў калхозе, але, бывае нехта прыедзе за кім сваім, просішся, каб хоць хлеб узялі, сама пешкі ідзеш.

Тата ляжаў шмат гадоў. Запыленне лёгкіх у яго было ад цяжкой работы ў шахце. Задыхаўся. Седзячы і памёр. 

І замуж не ў маладосці выхадзіла. Абы за каго ісці не хацела. Тады хоць жылі бедна, але водкі было, пілі хлопцы. Не хацелася за такога. У 30 гадоў выйшла за Лявона Мацясовіча. Ужо ні мамы, ні таты не было. Мы абое бедныя былі. Ягоны бацька пяцёра малых дзяцей пакінуў, матка хварэла, няўдалая была.

Самы старшы вы­едзе на вярбоўку, туды-сюды перакруціцца – і вернецца з пустым кішанём. А гэты малы шчэ быў, а сям’ю карміў. Адправяць у Лынтупы пасціць кароў на лета, заробіць зярна, на цэлы год хлеба маюць. Цягучы быў да работы. Болей як 30 гадоў мы пражылі. Але дзяцей не палучылася. 

Жылі мы на хутары, аж пакуль муж не памёр. Свету не было. Як сталі па хутарах свет праводзіць, нам не падключылі. Старшыня на тату быў уеўся, не даў правесці свет. Так і жылі. Якась прыстасаваліся. Цілівізар ад акумулятара глядзелі. Халадзільніка не было, але нічога не змарнавала. 

Як мужык памёр, я яшчэ зіму пера­зімавала на хутары, а тады ў вёску перабралася. Прадала карову. Капейка была. Людзі маладыя выехалі на Літву, купіла ў іх хацінку. Так і жыву.

«Дзякуй Богу за ўсё!»

– 23 гады я ў гэтай хаце. Адна. Суседзі ў мяне надта ж добрыя людзі. Такія Міхаіл Пупкевіч і Галіна Памецька, яна на фаміліі першага мужыка засталася, як сышліся. Гародзік мне пасадзяць, што трэба, дапамогуць. Апякун ёсць, Эдзік Масцяніца, надта харошы чалавек. У маразы была вада ў студні прапала, дык прыляцеў, збан вады прывёз, дроўцаў нанасіў. Усё памагаюць.

Аўталаўка кожную пятніцу прыходзіць, каля хаты спыняецца. Прадавец такі доб­ры чалавек. Як што болей бяру, дык прынясе прама ў ганак. А і хочацца калі яблычак ці якую мандарынку. Ужо ж і ласавую. У галаве нешта робіцца, то, можа, вітамінаў трэба. І бутэлечка нада каб была. Не для сябе, дык для добрых лю­дзей: дровы і папілуюць, і пасякуць, і павозяць, паскладваюць. Перш сама складвала, а цяпер не магу – валяюся. За зіму тры разы павалілася, і ўсё на адну старану. Балела доўга. Але, дзякаваць Богу, нічога не лопнула.

Віджу слаба. Во, гавару з вамі, а вы ў мяне як за туманом. Але нікуды не іду да дактароў. Неяк пайшла, а яна мне кажа: «Бабушка, вы посмотрите в свой паспорт, сколько вам лет». Ды цяпер, як што забаліць, то ў пашпарт пагляджу ды і сяджу ў хаце. Бляск віджу – і добра. У суседзяў машына ёсць, то і мяне калі ў Свір возьмуць. Там такая добрая аптэкарка. Накупляю лекаў, п’ю, як што забаліць. 

Нада з людзьмі добра жыць, раз туляцца. Малюся кожны дзень за іх. Веру ў Бога, і Бог мне памагае. Без веры няможна. У касцёл кожную нядзельку іду. Цяжка ўжо, мо, з гадзіну тэпаю з валідолам. А назад бачаць, што няўдалая, дык возьмуць і падвязуць. Мацкевічаў Алег, той аж да ганку праводзіць. 

А па-французску і сёння ўсё памятаю. Калі хочаце, пацеры змоўлю. (Без запінкі гаворыць па-французску «Здровась, Марыя»). Як у газэце пра мяне былі напісаўшы, прыязджаў пасол французскі. Ксёнджку вось гэту падарыў. (Беражліва дастае з цэлафану багаты ілюстраваны фотаальбом пра Парыж). Запрашэнне прыслалі, каб у Мінск прыязджала на прыём. Ды дзе ж я паеду! Там усе гарадскія, культурныя, а мне і памыцца толкам няма дзе… 

Паехаць у Францыю? Можа, і хацела б… Часта паш­тоў­кі перабірала, тата, як ад’яз­джа­лі, накупляў на памяць. Успа­мінала… Але туга жылося. Не з багатых мы былі.

Далей што будзе, тое і будзе. Нехта ж пахавае. Наша прэдседацелька такая веруюшчая, можа, яна пахавае? Суседзяў былых дзеці, Сініцы, жывуць у Масцянах, казалі: «Не бядуй, баба Яня, памрэш – мы цябе нахаду пахаваем». Ці, мо, смяяліся так?

Я вось думаю: усё на свеце благое відзеўшы – і так доўга жыву. Цяпер можна было б жыць: грошы даюць, апекуны ёсць. Ды няма ўжо каму.

Але дзякуй Богу за ўсё!